هویت یک ملت، سرزمین و اجتماع بر هر آنچه نمودی از آن ملت و سرزمین محسوب می‌شود تاثیر دارد و خود را در صور مختلف جلوه می‌دهد. در واقع هویت است که در استمرار تاریخی شکل می‌گیرد و در عین پویایی، خود را در صور کالبدی، هنر و معماری یک سرزمین نمایان می‌کند.

شایان ذکر است که پس از شکل‌گیری چنین کالبدی که در واقع برآمده از هویت و مولفه های ماهوی یک سرزمین می‌باشد، خود اثر هنری، شهر یا معماری ابزاری برای انتقال مفاهیم، آداب و جلوه‌های فرهنگی آن سرزمین به نسل آینده می‌شود و عنصری هویت‌ساز برای انسان هویت‌پرداز می‌شود.

پس تعامل هویت و کالبد شهر، یک تعامل سازنده و موثر است، در واقع، شهر را هویت می‌سازد و پس از ساخت شهر، خود شهر در پردازش هویت آیندگان نقش ایفا می‌کند.

حال اگر بی هویتی باب شود و هر کسی از هر دری خواست طراحی کند شهر هویتی نخواهد داشت و اهمیت این موضوع در معماری و شهرسازی از آن جهت است که بی هویتی شاید در سایر شاخه‌های هنر وارد شود و آثاری را بر جای گذارند ولی تنها در معماری است که به علت ماندگاری اثر و هم‌نشینی بناها اختلات هویت‌ها و به تعبیری دیگر بی هویتی معماری به چشم می‌آید.

مفهوم هویت در فلسفه غرب و اسلام

چنانچه در این بخش از مجله چی اشاره کرده ایم، هویت در فلسفه اسلامی با غرب تفاوت‌هایی دارد و ریشه آن هم در شناخت‌شناسی و اعتقاد به ابعاد مختلف وجودی انسان است. لذا مناسب‌ترین واژه برای هویت در مفهوم غربی آن، این همانی(یعنی این اصل که هر چیزی خودش، خودش است) است که فرآیند تطبیق پدیده با تصورات ذهنی ناظر است.

مفاهیمی چون روح، ذات، سرشت و طبع برای هویت مفاهیمی شرقی هستند. هرگاه صحبت از هویت یک شهر به میان می‌آید مفهومی با علل مرکب مورد فهم غالب است و مادام که علت تامه محقق نشود، هویت ادراک نخواهد شد. انسان در فرایند ادراک هویت شهر وجود ذهنی(روح) شهر را با وجود بیرونی تطبیق می‌دهد.

هویت(به عنوان یک وجود ذاتی) وابسته به عللی مرکب از دو علت با منشاء انسانی و طبیعی است. هرگاه هر گروه علل ایجاد هویت (ذات) شکل گیرد، هویت شهر موجود خواهدشد و تجلی آن در اعراض و ماهیت عینیت خواهد یافت.

مؤلفه‌های هویتی چه طبیعی و چه انسان ساخت(معماری و شهر) ابزارهای تعیُن ذات هویت هستند. حال اگر شهری وجود دارد که آن را حائز درجاتی از هویت می‌دانیم، دلیل آن را باید در ریشه انسانی و یا طبیعی محیط جستجو کنیم.

وجود زیبایی و کیفیت ظاهر شهر، مقدمۀ تشکیل هویت انسانی خواهد بود. نکتۀ اصلی و مهم این است که روابط اجتماعی و سنت‌های کهن بومی و در منطقه‌های کوچک در شاکلۀ شهر(و نه در مقیاس تدریجا جهانی و با سرعت زیاد) بروز پیدا می‌کند.

تکامل تدریجی عوامل هویت‌ساز در جغرافیای محدود بومی، علت دوام هویت و معنی‌داری حیات اجتماعی تمدن‌هاست. لذا با داشتن کالبدی با کیفیت، مقدمه حلول هویت و ذات برای شهر فراهم و هویت محقق می‌شود. به محض تشکیل شهر چه از لحاظ صورت و چه از لحاظ مفهوم محتوایی و کارکردی، وجود هویت از مرحله امکان به وجوب میرسد.

هویت اجتماعی

سوال اساسی کشورهای درحال پیشرفت است. هویت اجتماعی یعنی: «خودآگاهی جمعی که مردم این گونه کشورها به اصالت‌ها، ارزش‌ها، و میراث‌های فرهنگی خود داشته باشند و دقیقاً علت عقب ماندگی و آسیب‌های این کشورها همین مسئله است.» نبود چنین آگاهی اجتماعی به وجود و هستی اجتماعی خود، سبب وابستگی به کشورهای استعمارگر و در نتیجه نخستین عامل نفوذ فرهنگی کشورهای سلطه‌گر است.

یکی از جنبه‌های هویت اجتماعی، هویت شهری و معماری است که از گذشته باید گرفته شود و هویت گذشته را حفظ کرده و در امتداد آن هویت، به فکر به وجود آوردن معماری درخور زمان حال باشد که البته دارای هویت ملی و دینی است که اگر غیر این باشد موجب بی هویتی شده که دنباله‌روی کشورهای دیگر شده و وابستگی به دنبال خواهد داشت.

خروج از بحران هویت در هنر

درباره هویت در معماری و شهرسازی دو عامل مورد بررسی قرار می‌گیرد:

وجه کالبدی، صوری، مادی

جنبه محتوایی، باطنی و ارزشی

البته این تفکیک تمایزی ذهنی است و هویت دارای ساختار پیوسته و واحد می‌باشد.

در خصوص بحران هویت نیز دو محور سامان‌مند بودن هویت و هدفمندی آن مورد بررسی است هویت سامان‌مند در معماری نیز ما را به جهان به هماهنگی کالبد و محتوا بر اساس هدفمندی واحد رهنمون می‌سازد متقابلاً بحران هویت در معماری را در ناسازگاری ابعاد صوری با لایه‌های محتوایی در فضای فاقد هدفمندی و گسست ارکان مبنایی هویت می توان سراغ گرفت.

در نگاهی بنیادی به مسئله بحران هویت تیتوس بورکهارت تحلیل تطبیقی میان وجود بحران در دو تمدن مسیحی و اسلامی پرداخته است وی در باب هنر بر این باور است که هنر مسیحی با از دست‌ دادن اصول معنوی خود منهدم گردید و هنر اسلامی ضعف خود را از وجوه کالبدی و بیرونی آغاز نمود. مسیحیت عوامل بحران‌ساز را در ناهماهنگی‌های درونی خود داشت ولی تمدن اسلامی با تهاجمی بیرونی مواجه گردید که به تدریج در حوزه‌های درونی آن موثر واقع شد و پیوستگی مبانی اندیشه و هنجارهای معنوی در ساختار آن به سستی گرایید.

فرایند خروج از بحران نیز دو رهیافت بالا به پایین و پایین به بالا را شامل می‌گردد حرکت اصلاحی از بالا به پایین به بازسازی هویت هدفمند و آرمانی باز می‌گردد. در این مسیر، هنجارها و باورهای اصیل دینی در پیوند با عالم قدس نشانه‌گیری می‌شود. حرکت اصلاحی از پایین به بالا، بازسازی ساختاری و وجوه کالبدی را با استفاده از تجربیات گذشته و ارزیابی نیازهای حاضر پیش رو دارد. این راه به صورتی همگام پیمودنی است تا تناسب و اعتدال لازم در سیر استکمالی حاصل آید.

ایده‌های سطحی عامل بحران هویتی

بررسی آرای گوناگون که در باب بحران هویت معماری ارائه شده در مجموع حکایت از نوعی جزئی‌نگری درباره اصل مفهوم هویت دارد. هر یک از نظریه‌پردازان رکن اصلی را در یکی از عناصر، اقلیم، جغرافیا، تاریخ، نژاد، فرهنگ، دین باوری و…سراغ گرفته‌اند.

می‌توان عناصر اصلی هویت‌ساز یعنی وجود و ماهیت را در آثار هنری و معماری متناظر معنا و مفهوم یا «ایده‌ی اثر هنری» و صورت و ماده آن یا کالبد اثر هنری دانست پس هویت یک اثر هنری و معماری متضمن سنجش ارزیابی مجموعه عناصر ذیل است:

ارزیابی عمر و جامعیت ایده هنرمند و نسبت آن با ایده کلی(خداوند و مقام انسان کامل)

ارزیابی استعداد و توان هنرمند در تجلی دادن ایده‌های خود بر خلق اثر هنری به صورت بجا و شایسته

ارزیابی کیفیت اجتهاد هنرمند نسبت به در نظر گرفتن مجموع شرایط زمانی و مکانی در خلق اثر.

بحران هویت یا ناشی از ایده‌های سطحی و انحرافی هنرمندان و معماران است و یا ناشی از عدم توجه آنها به مجموعه شرایط زمانی و مکانی خلق اثر هنری است و یا نهایتاً ناشی از خلق آن معماری توسط افرادی است که توان و استعداد لازم برای آفرینش آثار اصیل و ارزشمند را ندارند.

نوشته زیبایی و عملکرد؛ دو ویژگی برجسته در طراحی معماری اولین بار در مجله چی. پدیدار شد.

مهمترین عامل تاثیرگذار در شکل‌گیری معماری در مناطق مختلف ابتدا اقلیم و سپس بعد فرهنگی می‌باشد. عوامل اقلیمی در شکل‌گیری اولیه خانه‌های درونگرا و برونگرا نقش داشته‌اند. ولی در گذر زمان عوامل دیگری همچون عوامل فرهنگی، دینی و اخلاقی در تشدید آن موثر بوده است.

درونگرایی قبل از آنکه رنگ معماری به خود بگیرد از دیدگاه اخلاقی و عرفانی در برگیرنده معانی و مفاهیمی همچون تودار بودن، گرایش به حالات درونی و پرهیز از نشان دادن آن حالات به صورت تظاهر می‌باشد و همچنین این سبک زندگی در اکثر مناطق ایران قبل و بعد از اسلام ریشه دار بوده است.

آرامش در زندگی

چنانچه در این بخش از مجله چی اشاره کرده ایم، آرامش خدامحور، آرامشی است که با ایجاد تعادل درونی در شهروندان و همچنین متعادل ساختن شهروندان نسبت به محیط شهری، موجب تمرکز قوای شهروندان برای افزایش احساس حضور خدا در شهر می گردد:

خداوند (برای آنان که کفران نعمت میکنند) مثلی زده است؛ منطقه آبادی که امن و آرام و مطمئن بود؛ و همواره روزی اش از هر جا می رسید؛ اما به نعمتهای خدا ناسپاسی کردند؛ و خداوند به خاطر اعمالی که انجام می دادند، لباس گرسنگی و ترس را بر اندامشان پوشانید»(نحل: ۱۱۲)

طبق این فرمایش، نقطه مرکزی تحقق شهر مطلوب اسلامی، ایجاد کالبد و فضایی در شهر است که بتواند آرامش خدامحور را در شهر جریان دهد که نتیجه‌اش رسیدن به سعادت مادی و معنوی شهروندان در کنار هم است.

امروزه شهرهای ایران به علت تقلید از الگوهای غربی به بحران هویت دچار شده‌اند. این بحران هویت، حس تعلق و آرامش شهروندان را متأثر ساخته است. شهرسازی اسلامی به دنبال ایجاد کالبد و فضایی است که شهروندان در آن، احساس آرامش داشته باشند. مطلوب است که شهر اسلامی از نظر برطرف کردن نیازهای شهروندان، در حد امکان خودکفا باشد و ترویج دهنده روحیه مصرف‌گرایی و تجمل‌گرایی نباشد تا مبادا در هنگام مشکلات و بحران‌ها، ساکنان آن دچار اضطراب شوند و شهر را ترک کنند.

رعایت انصاف و اخلاق در معماری

معماری به عنوان یک حرفه مهندسی و به سبب تأثیرات عمیقی که بر زندگی و محیط زیست دارد، نیازمند اصول اخلاقی است که به طور کلی سه دسته می‌شود:

اخلاق در حرفه معماری(اخلاق شخص معمار): شامل اخلاق بندگی، جلب رضای خدا، اخلاق فردی، اخلاق اجتماعی و اخلاق زیست محیطی

اخلاق در معماری(صفات ساختمانی): بنای معماری مکان نمودار شدن اخلاق فردی و حرفه‌ای معماران است. با مسئولیت‌پذیری معمار در قبال خود، خدا، طبیعت و دیگران اثر معماری وی نیز با طراحی مناسب جلوه‌گر صفات اخلاقی خواهد شد.

اخلاق و رفتار متأثر از محصول عمل معماری: با عنایت به تأثیر معماری در اخلاق و رفتار انسان چنین معماری‌ای نقش اساسی در افزایش سلامت روحی و روانی انسان خواهد داشت و اثرات اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و محیطی آن متناسب با نیازهای ساکنان آن خواهد شد.

پایبندی به اصول اخلاقی می‌تواند موجب شادابی، نشاط و سلامت جامعه انسانی باشد. در معماری هم به دلیل ماهیت و شرایط حرفه‌ای آن و تأثیری که در زندگی انسان دارد، توجه به اخلاق، نیازی اساسی است.

بهره‌وری مطلوب از نعمت‌های مادی و معنوی در شهر

«خداوند(برای آنان که کفران نعمت میکنند) مثلی زده است؛ منطقه آبادی که امن و آرام و مطمئن بود و همواره روزی‌اش از هر جا می‌رسید اما به نعمت‌های خدا ناسپاسی کردند و خداوند به خاطر اعمالی که انجام می‌دادند، لباس گرسنگی و ترس را بر اندامشان پوشانید!» (نحل: ۱۱۲).

بهره‌وری مطلوب از نعمت‌های مادی و معنوی در شهر، نقطه مقصد شهرسازی اسلامی است. شهرسازی اسلامی برای تحقق این وعده، باید کالبد و فضا را در شهر به گونه‌ای تنظیم کند که شهروندان از نعمت‌های الهی (مادی و معنوی) بیشترین بهره را ببرند.

نوشته معماری ایرانی اسلامی؛ نگاهی به آرامش خدامحور در معماری اولین بار در مجله چی. پدیدار شد.

آیا معماری‌ مدرن ضد خانواده است؟!

چنانچه در این بخش از مجله چی اشاره کرده ایم، ما با پذیرفتن معماری مدرن در واقع پذیرفته‌ایم که خانه مولد که در فرهنگ اسلامی باید به آن میرسیدیم را تبدیل کردیم به سلول مصرف جامعه. در واقع خانه‌ای که ظرفیت تولید اقتصادی و تولید علم و روابط اجتماعی داشته را از زن گرفته‌ایم و به او یک سری مکعب سیمانی منفعل و منقطع از دیگران داده‌ایم. این سبک خانه که به قول معروف جهانی لوکوربوزیه، پارکینگ انسانی نام دارد کاملا متناسب با فرهنگ سرمایه‌داری‌ست اما ما در جامعه اسلامی با چشم بسته پذیرفته‎ایم. علاوه بر آن محله محوری‌ست که در آن یک سری تعاونی‌های رایگان و خودجوش زنانه شکل می‌گرفته است و به شدت تضمین کننده سلامت روانی زن و آسایش او هست. در سنت ما، زن‌ها در محله یک سری شبکه‌های اجتماع، شبکه‌های اجتماعی خودجوش و رایگان و کاملا فطری را تشکیل میدادند و با همیاری در همه امور همدیگه را یاری می‌دادند. جامعه مدرن این را هم از زن امروزی گرفته است. علاوه بر این، در حال حاضر فقط در شهر تهران حدود سالی دو میلیون نفر هر سال جابجا می‌شوند و این یعنی شکل نگرفتن سنت‌های مثبت شهرنشینی، شکل نگرفتن فرهنگ مشترک و ایجاد نسلی که خاطره‌ای از خانه پدری ندارد و در نتیجه حرمتی برای خاک و وطن قائل نیست و عرق ملی ندارد و حاصل این دست نیافتن به تمدن نوین اسلامی خواهد بود. نکته دیگر بحث جمعیت هست. طبق پیمایشی، بالای هفتاد درصد مردم علاقه دارند بیش از سه فرزند داشته باشند اما شهر و محله و خانه کاملا ضد فرزندآوری است. از خانه‌های کوچک تا محله‌هایی که حتی امکان تردد برای کالسکه ندارد یا زن پیاده نمی‌تواند نیازهای خود را برطرف کند.

تاثیرات منفی آپارتمان در تربیت کودکان

معماری یکی از ارکان اصلی آرامش‌بخشی خانه‌هاست. اگر چه خانه محل آرامش انسان است؛ اما هر خانه‌ای با هر نوعی از معماری‌، توانایی آرامش‌بخشی به اعضای خانه را ندارد. در این میان خانه‌های آپارتمانی از ناتوان‌ترین خانه‌ها برای آرامش‌بخشی به خانواده است؛ دلایل این ادعا را می‌توان در این چند مورد خلاصه کرد: مساحت کم و سقف کوتاه، نداشتن حیاط، نورگیری ضعیف، معماری خشک و بی روح، دوری از طبیعت، ناامنی روانی، استفاده کمتر از هوا همچنین امروزه بسیاری از مشکلات تربیتی فرزندان را باید در نوع ساختمان‌سازی‌ها جستجو کرد. در معماری خانه‌های امروزی نیازهای تربیتی کودکان در نظر گرفته نمی‌شود. از جمله مشکلات تربیتی که زمینه بروز آنها در خانه‌های آپارتمانی بیشتر است، محدودیت‌های آزار دهنده‌ای است که موجی از معضلات دیگر را در پی دارد. از جمله این معضلات میتوان به بروز شرارت و حس افسردگی، ساکن شدن اجباری کودکان و روی آوردن آنها به رسانه اشاره کرده. علاوه بر اینها کودک در معرض امر و نهی‌های مکرر والدین قرار می‌گیرد که خود این مسئله تبعات ناخوشایندی روی تربیت فرزند دارد.

نوشته نگاهی به خانواده در آپارتمان‌های ماشینی اولین بار در مجله چی. پدیدار شد.

در عهد باستان، برخی از اصول معماری کلاسیک بر مبنای نظام آفرینش، خصوصاً نظام پیچیده بدن انسان (تناسبات و ارتباطات پیچیده بدن انسان) شکل گرفته بود.

برای مثال؛ از آنجایی که در معماری پیچیده بدن انسان، هوا، دم و بازدم مهمترین نماد حیات است، نخستین مهندسان تمدن بشری دریافتند که تنفس ساختمان امری اجتناب ناپذیر برای سکونت در بناهای مسکونی است، لذا در همین راستا، با توجه به تصاویر پاپیروس‌های مصری متعلق به ۱۵۰۰ سال قبل از مسیح و کنکاش‌های مودا در تپه چخماق، پیشینه ساخت بادگیر به عنوان نمادی از معماری پایدار، به ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح می‌رسد.

تحقیقات انجام گرفته در مورد سابقه تاریخی بادگیر در جهان آن را به طور قطع به قبل از میلاد مسیح می رساند، اما اینکه چه کسانی برای اولین بار آن را ابداع کرده‌اند کمی دشوار است.

با توجه به اینکه تصاویر پاپیروس‌های مصری متعلق به ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح است لذا چنانچه به کنکاش‌های مسودا در تپه چخماق رجوع شود پیشینه ساخت بادگیر در ایران به ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح می‌رسد.

این مهم می‌تواند دلیلی بر مدعی بودن ایرانیان برای ابداع بادگیر در جهان نیز باشد چرا که چنین سابقه‌ای برای استفاده از بادگیر در هیچ کجای خاورمیانه وجود ندارد، اما در مورد استفاده ایرانیان از بادگیر قبل از اعراب به طور حتم می‌توان بر این نکته تاکید کرد و دو دلیل نیز بر این ادعا کافی است اول اینکه در اشعار کهن عربی از واژه بادهنج، بادآهنج، باذهنج استفاده شده که این واژه‌ها فارسی است.

اگرچه متون عربی مورد بررسی قبل از قرن پنجم ه.ق به بعد می‌باشند، اما می‌توان گفت که با توجه به کاربرد واژه فارسی برای این سازه، نحوه ساخت آن نیز از ایران به آن سوی آب‌های خلیج فارس رسیده است کما اینکه امروزه نیز به آنها باجیر گفته می‌شود که مخفف بادگیر است.

دوم اینکه بادگیرهای امارات در منطقه بستک قرار دارند چه منطقه ایرانی‌نشین امارات بوده اولین ساکنان آن ایرانی‌ها بودند با توجه به مطالب گفته شده میتوان خاطرنشان کرد که ایرانیان در زمینه طراحی بادگیر نیز همچون ابداعاتی دیگر در حوزه معماری منبع الهام سایر کشورها بوده‌اند.

همچنین در سفرنامه‌ها به وجود بادگیر در شهرهایی اشاره شده است که امروزه اثری از بادگیر در آنها نیست؛ از جمله می‌توان به شیراز، لار، بندرعباس و آبادی نزدیک بوشهر اشاره کرد‌.

چنانچه توضیحات مکتوب در متون در مورد بادگیرهای این شهرها در سفرنامه‌ها نبود شاهدی بر وجود بادگیر در این مناطق وجود نداشت. بسیاری از محققان شیراز و بوشهر را فاقد بادگیر معرفی می‌کردند.

سفرنامه های مانند سفرنامه ناصر خسرو و مارکوپولو متعلق به قرن پنجم ه.ق و هفتم ه.ق که از کهن‌ترین سفرنامه‌های سیاحان است بر وجود بادگیر در آن قرن‌ها در ایران دلالت دارد.

از سفرنامه‌های سیاحان قرن ١٧ میلادی که در آنها توصیفی از بادگیرهای ایران ارائه شده است می توان به تونات، شاردن، تاورنیه، جان فرایر اشاره کرد.

برج های عمارت بادگیر کاخ گلستان باعث شدند تاجگذاری مظفرالدین شاه در سال ۱۳۱۳ قمری در این ساختمان برگزار شود چرا که با وجود گرمای شدید، شاه نشین عمارت بادگیر بسیار خنک و مطبوع بود. بادگیرهای ایران هوای مطبوعی ایجاد میکردند و انواع مختلف آن ها در شهرهای گرم و خشک وجود دارند، اما متاسفانه نمونه های آپدیت شده بادگیر هایمان را در کشورهای دیگر باید مشاهده کنیم!

چنانچه در این بخش از مجله چی اشاره کرده ایم، کمتر متن خارجی مرتبط با موضوع تعدیل هوای شهرها هست که اشاره ای به طراحی نبوغ آمیز بادگیرها در شهرهای کویری ایران نکرده باشد. اما جالب است که بادگیر ایرانی نه فقط به عنوان یک مولفه مهم مهندسی و معماری در ایران به دیگر مناطق کشور تعمیم پیدا نکرده بلکه در یزد و کرمان و کنگ و … هم در حال انقراض است. باید از این پدیده هوشمندانه مهندسی به عنوان امکانی برای انطباق با موج های گرمای شدید استفاده کرد.

معروف ترین بادگیر یزد

باغ دولت‌آباد یزد در اواخر دوره افشاریه در سال ۱۱۶۰ ه.ق با وسعتی حدود ۶٫۵ هکتار توسط محمدتقی‌خان بافقی ساخته شده است. او ابتدا قناتی با نام دولت‌آباد به طول ۶۵ کیلومتر در مهریز ایجاد کرد و سپس از آب آن قنات، باغ دولت‌آباد را به وجود آورد. یکی از ویژگی‌های مهم این باغ ساختمان هشتی با بادگیری به ارتفاع ۳۳٫۸ متر است که مرتفع‌ترین بادگیر خشتی جهان می‌باشد. این باغ به دو قسمت کلی اندرونی و بیرونی (جلوخان) تقسیم می‌شود. بخش اندرونی شامل: ساختمان‌های هشتی (بادگیر تابستانه) بهشت آئین (زمستانه) حرم‌خانه(حرم‌سرا) مطبخ (آشپزخانه) اتاق‌های خدمه، اصطبل‌های تابستانه و زمستانه، دُرشکه‌خانه و یک برج دیده‌بانی و آب‌انبار خصوصی است. بخش اندرونی محل سکونت حاکم بوده است. بخش بیرونی(جلوخان) شامل: ساختمان‌های تالارآئینه، ساختمان سردر اصلی، دو بازارچه، دو برج دیده‌بانی، آب انبارعمومی و دیوان‌خانه است. از مصالح شاخصی که در بناهای این باغ بکار رفته سنگ مرمر است که تماماً از شهر مراغه آورده شده است.

تنها بادگیر ۲ طبقه جهان در شهر یزد

️عمارت «آقازاده ابرکوه» یکی از جاذبه های گردشگری شهرستان ابرکوه در استان یزد بوده که بزرگترین بادگیر دو طبقه ایران و جهان را در خود جای داده و مربوط به دوره قاجار است. ارتفاع این بادگیر ۱۸ متر و مساحت آن ۱۸ متر مربع است. این بادگیر از نظر اندازه و مساحت یکی از بادگیرهای بزرگ ایران است و ازهر سوی شهر قابل مشاهده می باشد. همچنین نقش بستن تصویر خانه «آقازاده ابرکوه» به روی اسکناس جدید ۲۰۰۰ تومانی را می‌توان گامی امیدوارکننده در جهت حفظ جایگاه میراث فرهنگی و بناهای تاریخی دانست.

این خانه دارای بنایی دوطبقه با مساحت ۸۲۰ مترمربع است و مانند دیگر خانه‌های بافت قدیمی یزد، از مصالح بومی مانند خشت و آجر در آن استفاده شده است. علاوه بر این، از درها و پنجره‌های چوبی و گچ‌بری‌ها، به عنوان تزئینات خانه استفاده شده است. سردر ورودی بنا در سمت شمال غربی خانه قرار دارد و از طریق یک دالان به گوشه حیاط راه دارد. در سه جهت حیاط، اتاق‌ها و بخش‌های مختلف خانه ساخته شده‌اند. وسط حیاط یک حوض سنگی نیز به چشم می‌خورد. بادگیر دوطبقه خانه آقازاده بر فراز تالار اصلی است که همین امر باعث تمایز این خانه با دیگر خانه‌های مناطق کویری است. این بادگیر ۱۸ متر ارتفاع، ۱۸ مترمربع مساحت و ۱۹ دریچه تنظیم جریان هوا دارد. در اجرای بادگیرها دقت زیادی به کار رفته است، به طوریکه حتی بدون وزش باد تهویه اتاق‌ها به خوبی انجام می‌گیرد. بادگیرهای طبقه بالا و پایین بطور کامل با یکدیگر هماهنگ هستند.

معروف ترین بادگیر هرمزگان

بادگیرها از عناصر تاریخی معماری ایران هستند که ابداعی مهم در معماری بومی تلقی می‌شوند و به عنوان یک سیستم سرمایش شناخته می‌شوند و تهویه مطبوع را با کمک انرژی باد فراهم می‌آورند. بادگیرهای هرمزگان به لحاظ تنوع معماری با بادگیرهای یزد قابل مقایسه نیستند و بسیار ساده و یک فرم می‌باشند. بادگیرهای هرمزگان را علی رغم شباهت فرمی شان به یکدیگر می‌توان به لحاظ چگونگی استقرار در پلان خانه و همچنین پلان و نما دسته‌بندی کرد. همانگونه که نحوه ساماندهی فضاها در خانه‌های هرمزگان به یک شکل نمی‌باشد، نحوه قرارگیری بادگیرها در منازل مسکونی نیز یکسان نیست و بسته به نوع ساماندهی کل خانه و زیر بنای خانه متغیر است. در نتیجه تاثیرگذاری بادگیر به عنوان نقطه اوج خط آسمان هر خانه نیز متفاوت است. به طور کلی می‌توان گفت نحوه استقرار بادگیرها در پلان به چگونگی طراحی پلان نیز مربوط می‌باشد که در خانه های بزرگ دو بادگیر یا بیشتر و در خانه های کوچکتر یک بادگیر دیده می‌شود.

خانه فکری (عمارت فکری، بنای فکری) یکی از آثار تاریخی بندرلنگه در استان هرمزگان واقع در در جنوب ایران است. این بنا ۳۴۰۰ متر مربع مساحت دارد که ۱۲۰۰ متر آن را بنا تشکیل می‌دهد. ۵ بادگیر، ۲ زیرزمین، ۲۵ اتاق و ۱۰ سرویس بهداشتی نیز از دیگر امکانات این بنا است. خانه ۵ متر بالاتر از سطح زمین قرار دارد تا هوا بتواند در آن جزیان داشته باشد و کمی نیز خنک‌تر باشد. ساختمان عمدتاً از دو قسمت اصلی تشکیل شده است که مابین آنها حیاط بوده و این دو قسمت با حجره‌هایی پشت سرهم در کناره‌های حیاط، به یکدیگر مربوط می‌شوند. در قسمت جنوبی ساختمان نیز حیاطی دیگر قرار دارد که درب اصلی ورودی ساختمان پشت این درب است. یکی از ویژگی‌های این خانه، وجود پنج بادگیر بلند در آن است که با آب‌وهوای گرم جنوب هم‌خوانی دارند. این بادگیرها کاری می‌کنند که دمای داخل ساختمان بدون سیستم سرمایشی، بسیار خنک‌تر از خیابان‌های گرم بندر باشد.

معروف ترین بادگیر سمنان

خانه تاریخی کلانتر (عمارت بادگیر) متعلق به دوره قاجار است. این بنای تاریخی برای دارالحکومه سمنان ساخته شده بود و بعدها خانواده رجبی یا کلانتر سمنان در آن ساکن شدند. مساحت این بنا ۲۴۰۰ متر مربع است و ویژگی یک عمارت حکومتی را دارد که دارای بخش‌های مختلف از جمله دو حیاط، ۱۷ اتاق شامل اتاق‌های مهمان و اتاق‌های خانوادگی، حمام، آب انبار، اصطبل، اتاق خدمه، حوضخانه و قراولخانه است. این بنا یک حیاط مرکزی دارد که یک حوض هشت ضلعی در وسط آن ساخته شده است. پنجره‌های بزرگ اتاق‌ها و ایوانی با ستون‌های چوبی و آجری در یک سمت حیاط قرار دارند و فضایی روح نواز را به وجود آورده است. اتاق‌ها به دو دسته‌ی اتاق‌های تابستانی با بادگیر برای خنک شدن هوا و اتاق‌های زمستانی با دو طبقه برای زودتر گرم شدن آنها طراحی شده‌اند، البته بخش عمده این قسمت تخریب شده است. این بنا یک زیر زمین نیز دارد که مانند تونلی چند خانه را به هم متصل می‌سازد. همچنین باید ذکر کرد که مصالح ساخت این خانه خشت و آجر است.

نوشته بادگیر چیست؟ سفری در تاریخ معماری ایران اولین بار در مجله چی. پدیدار شد.